स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर - मला भावलेले मराठी व्यक्तिमत्व

शक्ति आणि बुद्धि हे दोन्ही गुण एकत्र एका व्यक्तिमध्ये फार क्वचितच आढळून येतातस्वाविनायक दामोदर सावरकर ही अशी एक व्यक्‍ती होवून गेलीजिच्या व्यक्तिमत्वात हे दोन्ही गुण ठायी ठायी दिसून येतातम्हणूनच मलासावरकर खूप आवडतात

२८ मे१८८३ या दिवशी नाशिक जिल्ह्यातील ‘भगूर’ या गावात सावरकरांचा जन्म झालावयाच्या नवव्या वर्षी आई राधाबाई यांचे निधन झालेत्यांचे वडील दामोदरपंत गणेश म्हणजेच बाबारावविनायक आणि नारायण या आपल्यामुलांना रामायण , महाभारतातील कथारामविजयहरिविजयवामन पंडितहोमर यांची काव्ये वाचून दाखवीत असतशिवाजीराणाप्रताप आणि पेशव्यांच्या बखरी  पराक्रमांचे पोवाडे यांची माहिती देत असतयातुनच विनायकाचेबालमन घडत होतेविनायकाने वयाच्या १४व्या वर्षी देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी घरातील अष्टभूजा देवीपुढे ‘मी या देशाचे स्वातंत्र्य परत मिळवण्यासाठी मारिता मारिता मरेतॊ झुंझेन’ अशी सशस्त्र क्रांतीची शपथ घेतलीया घटनेचे मूळआई-वडिलांच्या आदर्शात  त्यांच्याकडुन होणार्‍या संस्कारांमध्ये दडलेले होते असे दिसून येते.

विनायकाने कथाकविताइतिहासनिबंधसगळ्या विषयांची पुस्तके लहानपणीच वाचून काढलीत्याच्या बुद्धिला कोणताही विषय कठिण वाटतच नसेवयाच्या दहाव्या वर्षी त्याच्या कविता पुण्याच्या पसिद्ध वृत्तपत्रातून पसिद्ध होऊलागल्यात्याची बुद्धि अलौकिक  प्रतिभा अवर्णनीय होतीतसेच शारीरिक दृष्ट्या कमकुवत राहता कामा नये यासाठी विनायक सूर्यनमस्कार  इतर व्यायाम करू लागलाकुस्ती करणेनदीवर पोहायला जाणेआपापसात दोन गटकरून लढाईचा खेळ खेळणेजोर बैठका यामधेही विनायक तितकाच रममाण होईबुद्धिबरोबर त्याने अशी शक्ति चीही कांस धरली.

मॅट्रिकची परीक्षा उतीर्ण झाल्यावर पुढील शिक्षणासाठी सावरकरांनी पुण्यात फर्ग्युसन महाविद्यालयात प्रवेश घेतलानाशिक येथे सुरु केलेले स्वातंत्र्यजागृतीचे काम त्यांनी पुण्यातही सुरु केलेलोकमान्य टिळकांच्या उपस्थितीत पुण्यातमॊठ्या प्रमाणावर विदेशी कपड्यांची होळी केलीमहाविद्यालयात शिकत असतानाच पोवाडे रचलेशेकडो लेख लिहीलेत्यांचे ‘अभिनव भारत’ या गुप्त क्रांतिकारीसंस्थेचे कार्य त्यांनी चालू ठेवलेहे सगळं करत असताना सावरकरांनीअभ्यासाकडे अजिबात दुर्लक्ष हॊऊ दिले नाही२१ डिसें.,१९०५ ला ते बी.ची परीक्षा उत्तीर्ण झालेवकिलीच्या पहिल्या परीक्षेत यश मिळवून दुसर्‍या वर्षाचा अभ्यास मुबईत सुरु हॊताप्रखर देशभक्त असलेल्या लंडनस्थित शामजी कृष्णवर्मायांनी बुद्धिमानदेशभक्त तरुणांसाठी शिष्यवृत्ती घोषित केल्या हॊत्यालॊकमान्य टिळकांनी स्वतः सावरकरांना शिफारसपत्र दिले आणि ‘बॅरिस्टर’ हॊण्यासठी म्हणून शिष्यवृत्ती घेवून सावरकर लंडनला पॊहॊचलेवयाच्या अवघ्या २३व्यावर्षी.

बॅरिस्टर तर त्यांना व्हायचे होतेच पण अंतःस्थ हेतू होता शत्रूच्या घरात शिरून शत्रूला मारायचेइंग्लंडमधिल मुक्कामात त्यांनी विविध पातळीवर इतके विलक्षण काम केले आहे की त्याला तोडच नाहीभाषणेचर्चा यामधून भारतीयतरूणांमध्ये सशस्त्र क्रांतीची बीजे पेरलीशस्त्रास्त्रे जमवणेबॉम्ब बनवण्याचे प्रशिक्षणगुप्त पत्रके काढणेलेख लिहीणेभारतातून येणा‍र्‍या तरूणांशी संपर्क करून त्यांना आपल्या कार्यात ऒढणे अशा अनेक कार्यात त्यांचा पुढाकार हॊता.इंग्रज १८५७ च्या स्वातंत्र्याच्या उठावाला ‘शिपायाचे बंड’ असे संबोधूनहे बंड इंग्रजांनी कसे मॊडून काढले असा खॊटा इतिहास प्रसिद्ध करण्याचा प्रयत्न करत होतेखरे तर तात्या टोपेझाशीची राणी अशा अनेक वीरांनी या उठावात लढादीला हॊतासावरकरांनी ‘१८५७ चे स्वातंत्र्यसमर’ हे पुस्तक लिहीलेमराठीत एवढ्या जहल भाषेत लिहीलेले पुस्तक छापायला हिंदुस्थानात कोणी तयार नव्हतेम्हणून त्याचे इंग्रजीत भाषांतर करण्यात आलेखूप प्रयत्नांनंतर हॉलंडमध्येते छापण्यात आलेपण प्रकाशनापूर्वीच त्यावर बंदी घालून त्याच्या प्रति जाळण्यात आल्यापरंतु एक लेखी प्रत मादाम कामा यांनी स्वतःजवळ जपून ठेवल्यामुळे नंतर परत हे पुस्तक प्रकाशित करता आलेतसेच लंडनमधे असतानासावरकरांनी ‘मॅझिनीचे चरित्र’ लिहिलेत्या मॅझिनीला सावरकरांनी ‘इटलीचा रामदास’ असे संबोधले आहेयावरून त्याच्या कार्याची आपल्याला कल्पना येते.

मे१९०९ मध्ये सावरकर बॅरिस्टर परीक्षा उत्तीर्ण झाले परंतु इंग्रज सरकारने त्यांना पदवी देण्यास नकार दिलायाची अनेक कारणे आहेतलंडनमध्ये मदनलाल धिंग्रा यांनी कर्झन वायली या इंग्रज अधिकार्‍याला गोळ्या घालून ठार मारले.इग्लंडमध्ये एका भारतीय तरूणाने एका इंग्रज अधिकार्‍याला मारले हा मोठा पराक्रमच होतामदनलालच्या या कृतिमागे सावरकरांचाच हात हॊताभारतात सुद्धा इंग्रज सरकारच्या विरोधात कटाच्या अनेक घटना घडत होत्यानाशिकच्याकटात सावरकरांचे अनेक बालमित्र पकडले गेले हॊतेत्यांचे वडीलबंधू गणेश सावरकर यांना जन्मठेपेची शिक्षा झालीलहानभाऊ नारायण सावरकर यांनाही सरकारने पकडले होतेया सगळ्याच्या मुळाशी विनायक सावरकर आहेत अशाबातम्या इंग्रजांकडे असल्याने त्यांच्या हालचालींवर विशेष लक्ष ठेवण्यात आले.

फ्रान्सहून परत येताना इंग्रज सरकारच्या पोलिसांनी सावरकरांना अटक केलीसावरकरांवर हिंदुस्थानात राजद्रॊह केल्याचा आरॊप ठेवून तेथे खटला चालवण्यासाठी त्यांची रवानगी हिंदुस्थानात केली गेली.
 जुलै१९१० यादिवशी सावरकर हिंदुस्थानात परत येण्यासाठी ‘मॊरिया’ बॊटीत बसलेत्यांच्यावर रात्रंदिवस डॊळ्यात तेल घालून दोन इंग्रज पहारेकरी लक्ष ठेवून हॊतेसावरकरांच्या डॊक्यात इथुन कसे निसटता येइल हाच विचार चालूहोतामोरिया बोट मार्सेलिस बंदरात यांत्रिक बिघाडामुळे काही काळ थांबली होतीसावरकरांनी बोटीचे निरीक्षण करून ‘पोर्ट हॊल’ मधून पसार हॊण्याचा निश्चय केला होताअनायासे बोट इथे थांबली आहेजर आपण इथुन पॊहत जावूनफ्रान्सचा किनारा गाठला तर आंतरराष्ट्रीय कायद्यानुसार इंग्रज अधिकारी आपल्याला पकडु शकणार नाहीतया सगळ्या गोष्टींचा त्यांनी व्यवस्थित अभ्यास केलेला होता जुलै१९१० रोजी शौचकूपात जावून तिथल्या काचेच्यादरवाज्यावर स्वतःचा अंगरखा ठेवला त्यामुळे बाहेर उभ्या पहारेकर्‍यांना आतल्या हालचाली दिसणार नाहीतखरचटण्याचीऒरखड्यांची  चामडी सॊलवटण्याची पर्वा  करता त्या अथांग सागरात सावरकरांनी उडी मारलीपॊहत पॊहतते फ़्रान्सच्या किनार्‍यावर पॊचले देखिल पण इंग्रज शिपायांच्या लालचीला बळी पडून फ्रान्सच्या पॊलिसांनी त्यांना इंग्रजांच्या स्वाधीन केले.

वरील घटनेचा अभ्यास केला असता काही गोष्टी प्रकर्षाने जाणवतातएक म्हणजे समुद्रात उडी घेवून किनार्‍यापर्यंत पॊहत पॊहत पोचायचे हा निर्णय घेणे हे दुबळ्याचे काम नाहीयासाठी प्रचंड शारीरिक शक्ति आणि मनाचा निर्धार लागलाअसणारदुसरी गोष्ट कायद्याचा व्यवस्थित अभ्यास आणि त्याचा अचुक वापर करण्याची बुद्धित्यांच्या याच गोष्टी मला खूप आवडून जातातकाही वेळा असेही वाटते योगसामर्थ्याने ‘लघिमा’ ‘गरिमा’ सारख्या योगसिद्धि तर त्यांना प्राप्तनव्हत्याकारणत्या एवढ्याश्या भोकातून सगळा देह बाहेर काढणे खरोखर आश्चर्यजनकच आहे.
सावरकराची ही उडी पाहून एक कवी म्हणतात,

कर्तव्य मृत्यु विस्मरला 
बुरूजावर फडफडलेला 
झाशीचा घोडा हसला 
वासुदेव बळवंताच्या 
कंठात हर्ष गदगदला 
दमोदर डोले वरला 
मदनलाल गाली फुलला 
कान्हेरे खुदकन हसला 
क्रांतीचा केतू वरला 
अस्मान कडाडून गेला 
दुनियेत फक्त आहेत 
विख्यात बहाद्दूर दोन 
जे गेले आईकरिता 
सागरास पालांडून 
हनुमंता नंतर आहे 
या विनायकाचा मान 

भारतात आल्यावर मुंबईत विशेष न्यायालय निर्माण करून सावरकरांवर इंग्रज सरकारने खटला चालवलातसेच नाशिक कटाच्या दुसर्‍या खटल्याचे कामकाजही सुरू होतेचदोन्ही खटल्यांचा निकाल लागला आणि सावरकरांना दोनजन्मठेपेची म्हणजे ५० वर्षे काळ्यापाण्याची शिक्षा ठोठावण्यात आलीहे ऐकून सुद्धा या वीराच्या प्रसन्नतेत काहीच फरक पडला नाहीउलट एक इंग्रज अधिकारी जेव्हा त्यांच्याशी कुत्सितपणे त्यांच्या या ५० वर्षे शिक्षेबद्दल बोलला तेव्हासावरकरांनीच त्याला प्रतिप्रश्न विचारला, ‘ब्रिटिश सरकार तरी इथे अजुन ५० वर्षे टिकणार आहे का?’

सावरकरांची ही भविष्यवाणी खरोखरच खरी ठरली.

काळेपाणी म्हणजे अंदमानअत्यंत विषम हवामानजंगलचिखल आणि घाणडास आणि जळवांचा प्रचंड त्रास यासगळ्यासाठी अंदमान प्रसिद्ध हॊतेसावरकरांचा हा कारावास म्हणजे अतॊनात मानसिक तसेच शारीरिक छळप्रचंड कष्टआणि त्यानी दाखवलेल प्रचंड धैर्य तसेच त्यांचे प्रेरक कार्य यांचा रोमांचित करणारा इतिहास होयया काळ्या पाण्याच्या शिक्षेत काथ्या कुटुन हात रक्तबंबाळ झालेतेलघाण्याला जुंपल्याने अनेक वेळा ते मुर्च्छित झालेसकाळी  तेसंध्याकाळी  या वेळात सलग सात दिवस त्यांना हातकडीची शिक्षा भोगावी लागलीअशा यमयातना सहन करून सुद्धा सावरकर हिम्मत हरले नाहीतअंदमानातला अमानुष छळवाचायला काही नाहीबोलायला काही नाहीशरीरथकवणारे काम आणि रूक्ष जेवण या सगळ्या गोष्टी इतक्या भयंकर होत्या की उल्हासकर दत्त नावाचा बंदी वेडा झालाइंदुभूषणने आत्महत्या केलीसावरकरांनी धैर्य खचु लागलेल्या अनेक कैद्यांना धीर देण्याची  उमेद वाढवण्याचीकामगिरी केलीते कैद्यांना म्हणत, ‘घाबरू नकाएक दिवस असा उगवेलकी याच कारागृहात तुमचे पुतळे उभारले जातील आणि अंदमान हे भारतीय यात्रेकरूंचे महन्मंगल तीर्थक्षेत्र होईल.’

असं वाटत की सावरकर खरोखरच भविष्यवेत्ते होते की काय?
अंदमानात सावरकरांनी शुद्धिकार्यही केलेअनेक बाटवलेल्या हिंदूना त्यांनी पुन्हा हिंदू धर्मात घेतलेअंदमानच्या अशा कठिण परिस्थितीतही सावरकरांचे कविमन ताजे  टवटवित होतेत्यांनी ‘कमला’, ‘गोमांतक’ अशी अनेक काव्येबंदीशाळेत लिहिलीपण जवळ कागद नाही की पेन्सिल अशावेळी त्यांनी उषःकालच्या आभाळाला विचारलेमाझा कागद हॊतॊस काआभाळ म्हणाले,


मी मुक्तामधले मुक्त - तू कैद्यांमधला कैदी।

माझे नि तुझे व्हायाचे - ते सूर कसे संवादी?


माझ्यावर लिहिती गीते - या मंद-समीरण लहरी।

माझ्यावर चित्रित होते - गरूडाची गर्द भरारी।।

जड लंगर तुझिया पायी - तू पीस कसा होणारमाझ्याहून आहे योग्य - भूमीला प्रश्न विचार।।

आभाळ म्हणाले 'नाही' - भूमीही म्हणाली 'नाही'

मग विनायकाने त्यांची - आळवणी केली नाही।।


पापण्यांत जळली लंका - लाह्यांपरि आसू झाले।

उच्चारून होण्याआधी - उच्चाटन शब्दां आले।


की जन्म घ्यायच्या वेळी - गंगेस हिमालय नाही।

शाई  स्पर्शली असूनी - हे अभंग नदिच्या 'बाही'।।


दगडाची पार्थिव भिंत - तो पुढे अकल्पित सरली। 'मी कागद झाले आहे - चल ‍‍‍‍‍‍लिहीअसे ती वदली।

मनमोहन नातू


खरोखर ज्ञानेश्वरांनंतर भिंत पुन्हा एकदा चालली.
१९२१ साली सावरकरांची अंदमानमधून सुटका करण्यात आली त्यानंतर पुढे तीन वर्षे भारतामध्ये कैदेत होतेअखेर  जून १९२४ रोजी इंग्रज सरकारने त्यांना मुक्त केलेपरंतू रत्नागिरी सॊडून  जाण्याचा आदेश देण्यात आलासावरकरजवळ जवळ १३ वर्षे रत्नागिरीत स्थनबद्ध हॊतेतिथेही अस्पृश्यता निवारणाचे खूप प्रयत्न केलेरत्नागिरीत अस्पृश्यांसाठी त्यांनी ‘पतित पावन’ मंदिर बाधले
महान समाजसुधारक विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी सावरकरांचे समाजसुधारणेचेकाम पाहून खूप कौतुक केलेते म्हणाले, ‘देवाने माझे उरलेले आयुष्य त्यांना द्यावे.’ सावरकर अतिषय कष्टप्रद आणि खडतर आयुष्य जगलेदम्यासारखा विकारस्वातंत्र्यॊत्तर काळात झालेले आरॊप प्रत्यारॊपआपल्या जीवलगांचा मृत्युअशा अनेक गॊष्टी सॊसायला लागुनही त्यांना ८३ वर्षांचे दीर्घायुष्य लाभलेनक्कीच विठ्ठलजी शिंदेंसारख्या अनेकांच्या आशीर्वादाचेच ते फळ मानावे लागेल.

सावरकरांच्या अनंत कार्यात भाषाशुद्धिची चळवळ ही अत्यंत महत्वाची मानावी लागेलआज मराठी भाषेत प्रचलित असलेल्या अर्थसंकल्पचित्रपटगणसंख्यादूरध्वनीसेवा निवृत्तशिरगणना,अनेक शब्दांचे जनक सावरकर आहेत.स्थानबद्धतेतून मुक्तता झाल्यावर १९३७ ते १९४३ अशी सहा वर्षे सलग त्यांनी हिंदू महासभेचे अध्यक्षपद भूषविलेसावरकरांनी त्यांची हिंदूराष्ट्राची संकल्पना मांडलीत्यांनी ‘हिंदूत्व हेच राष्ट्रीयत्व’ असण्याची सिंहगर्जना केलीसावरकरांनीहिंदू या शब्दाची जी व्याख्या केली ती अशी,

आसिंधू सिंधू पर्यन्ता यस्य भारत भूमिका 
पितृभूः पुण्यभूश्चैव  वै हिंदुरिती स्मृतः 

हिंदुस्थानला १५ ऑगस्ट १९४७ रॊजी स्वातंत्र्य मिळालेसावरकरांचा स्वातंत्र्यानंतरचा कालखंडही अनेक चांगल्या वाईट घटनांनी भरलेला आहेत्यांचा अनेक ठिकाणी सन्मान करण्यात आलापुणे विद्यापीठाने डी.लिटही सन्मान्य पदवीदिलीअनेक ठिकाणी जाहीर सत्कार करण्यात आलेपरंतु त्यांचे वडीलबंधू बाबाराव सावरकर यांचे १९४५ सालीलहान बंधू बाळ सावरकर यांचे १९४९ सालीपत्नी यमुनाबाई यांचे १९६३ साली झालेले निधन त्यांना फार दुःख देवून गेले.मातृभूमीच्या चरणी सर्व कुटंबच देशसेवेसाठी समर्पित झाल्याचे इतिहासात दुसरे उदाहरण नाही.

आत्मसमर्पण करण्याचा निश्चय करून सावरकरांनी अन्न घेण्याचे सोडलेशेवटच्या २० दिवसात तर पाण्याशिवाय त्यांनी काहीही घेतले नाहीअखेर २६ फेब्रुवारी १९६६ ला दुपारी ११वा.३० मिनिटांनी त्यांनी देह ठेवला.
एकाच वाक्यातत्यांच्याबद्दल बॊलायचे झाल्यास ‘झाले बहुहॊतीलही बहु पण यासम हाच!’ या समर्थ शब्दातच त्यांचे वर्णन करावे लागेल 

सोनाली केळकर

सदर लेख नेटभेट तर्फे आयोजित करण्यात आलेल्या "मराठी भाषा दिवस" या स्पर्धेसाठी सोनाली केळकरठाणे  यांनी पाठविला आहे.


Get NETBHET straight in your inbox / आता नेटभेट मिळवा थेट इमेल द्वारे
Enter your email address / खालील रकान्यात तुमचा इमेल पत्ता द्या.
स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर - मला भावलेले मराठी व्यक्तिमत्व स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर - मला भावलेले मराठी व्यक्तिमत्व Reviewed by Salil Chaudhary on 19:44 Rating: 5

No comments:

Powered by Blogger.